Пантомима деген не: ойынның мағынасы, шығу тегі және ережесі
Пантомима деген не? Бұл сөзсіз, тек қимыл мен ым-ишара арқылы ой жеткізу өнері, сонымен қатар осыған негізделген танымал ойын. Ойында бір адам картадағы сөзді, фильмді немесе әрекетті үнсіз көрсетеді, ал командасы белгіленген уақыт ішінде оны табуға тырысады. Сөз грек тілінен шыққан, орыс тілді ортада бұл ойынды «крокодил» деп те атайды.
Пантомима деген не: сөздің мағынасы
«Пантомима» грек тіліндегі екі сөзден құралған: «панто» (бәрі) және «мимос» (еліктеуші). Түпкі мағынасы: «бәріне еліктей алатын адам». Ежелгі театрда бұл сөзбен сөйлемей, тек денесімен бүкіл оқиғаны көрсететін әртістерді атаған.
Бүгінгі қазақ тілінде бұл сөз екі мағынада қолданылады:
- Театр өнері. Әртіс сахнада сөзсіз, тек қимыл, ым және бет әлпеті арқылы оқиға баяндайды. Бетін аппақ етіп бояған мим әртістері осы өнердің танымал бейнесі.
- Ойын. Отбасы мен достар арасында ойналатын көңілді жарыс: біреу көрсетеді, басқалар табады.
Пантомима өнерінің жақын туысы: дыбыссыз кино. Чарли Чаплиннің фильмдерінде кейіпкер бір сөз айтпай-ақ көрерменді күлдіреді де, жылатады да. Ойында да дәл осы қабілет керек: денеңізбен «сөйлеу».
Осы мақалада екінші мағынасы туралы, яғни үйде, мектепте және кеште ойналатын ойын туралы айтамыз.
Театрдағы пантомима мен үйдегі ойынның айырмашылығы
Екеуінің негізі ортақ: сөзсіз көрсету. Бірақ мақсаты мен тәсілі әртүрлі:
| Белгі | Театрдағы пантомима | Пантомима ойыны |
|---|---|---|
| Мақсаты | Көрерменге оқиға баяндау, әсер қалдыру | Командаңыз сөзді тез табуы |
| Кім ойнайды | Арнайы дайындалған әртістер | Кез келген адам, бала да, ата да |
| Уақыт | Қойылым бойы | Бір кезекке 30-120 секунд |
| Көрермен | Үнсіз тамашалайды | Дауыстап болжам айтады |
| Қол белгілері | Еркін, көркемдік мақсатта | Келісілген белгілер: сөз саны, буын, «ұқсас естіледі» |
Ойында шеберлік емес, жылдамдық пен тапқырлық маңыздырақ. Сондықтан өмірі сахнаға шықпаған адам да тамаша көрсетуші бола алады. Керісінше, тым көркем, баяу көрсету ойында кедергі болуы мүмкін: уақыт шектеулі, ал команда нақты белгіні күтеді.
Ойын қалай пайда болды?
Сөз жұмбағына негізделген салондық ойындар Еуропада бірнеше ғасыр бұрын кең тараған. Алғашында қонақтар сөзді буындарға бөліп, әр буынды жұмбақ немесе шағын көрініс арқылы түсіндірген. Уақыт өте келе сөйлеу алынып тасталып, тек қимылмен көрсету ережесі қалыптасты. Ойынның қазіргі түрі осылай пайда болған.
Бізде мұндай ойындардың өз тамыры бар. Қазақ халқы ежелден жұмбақ айтуды, еліктеуді, айтыс пен ойын-сауықты жақсы көрген. Ауылда кешке жиналған жастардың бір-бірін мазақтап еліктеуі, ақсақалдардың жүрісін немесе малдың қылығын көрсетуі пантомима ойынына өте жақын. Сондықтан бұл ойын қазақ отбасына оңай сіңісіп кетті. Бүгінде оны мерекелерде, Наурыз бен Жаңа жыл кештерінде, мектептегі сыныптан тыс шараларда және жастардың достар кешінде жиі ойнайды.
Неге оны «крокодил» деп те атайды?
Қазақстанда, әсіресе орыс тілді ортада, бұл ойынды көбіне «крокодил» деп атайды. Бұл атау посткеңестік елдерде кең тараған халықтық атау. Ал қазақ тілінде оны «пантомима», «сөзсіз көрсету ойыны» немесе «ым-ишара ойыны» дейді.
Атауы әртүрлі болғанымен, ережесі бірдей. Кей отбасыларда «крокодилде» сөзді тек бір адам көрсетеді, ал «пантомимада» командалар жарысады деп ажыратады, бірақ бұл жалпы ереже емес, әр компанияның өз әдеті. Екі тілді отбасыларда балалар бір ойынды мектепте «пантомима», үйде «крокодил» деп атауы мүмкін. Ешқандай айырмашылық жоқ, тек тілдің ерекшелігі.
Қазір пантомима қалай ойналады?
Классикалық ойынның негізгі ережелері қарапайым:
- Командаларға бөлінесіздер. Кемінде үш адам керек, ал 6-12 адам болса, екі командаға бөлінген ыңғайлы.
- Көрсетуші картаны алады. Сөзді тек өзі көреді, басқаларға айтпайды.
- Таймер қосылады. Әдетте бір кезекке 60 секунд беріледі.
- Үнсіз көрсетеді. Сөйлеуге, сыбырлауға, ерінмен айтуға, әріп жазуға болмайды.
- Командасы болжам айтады. Дұрыс жауап табылса, команда ұпай алады.
- Кезек ауысады. Келесі команданың ойыншысы шығады, ал ойын алдын ала келісілген ұпайға немесе уақытқа дейін жалғасады.
Кең тараған қол белгілері де бар: саусақпен сөз санын көрсету, білекке саусақ қойып буын санын білдіру, алақанды құлаққа апарып «ұқсас естіледі» деу. Толық ережелер пантомима ойыны қалай ойналады мақаласында.
Бүгінде ойынның телефонмен ойналатын нұсқасы да танымал: ойыншы телефонды маңдайына қояды, достары экрандағы сөзді көрсетеді, ал ол табады. Бұл нұсқа туралы маңдайдағы сөзді табу ойыны мақаласында толық жазылған.
Пантомима нені дамытады?
Ойын тек көңіл көтеру емес. Тұрақты ойнайтын балалар мен ересектер мына дағдыларды жаттықтырады:
- Ойды анық жеткізу. Сөз жоқ кезде ең маңызды белгіні табуды үйренесіз.
- Тыңдау мен бақылау. Табушылар көрсетушінің әр қимылына мұқият қарайды.
- Батылдық. Бөлменің ортасына шығып, көрсету ұялшақ адамдарды ашады.
- Сөздік қор. Балалар жаңа сөздерді қимылмен бірге есте сақтайды.
- Командалық жұмыс. Бірге ойлап, бір-бірінің идеясын толықтыру.
Осы себепті мұғалімдер пантомиманы тіл сабақтарында, ал тәрбиешілер балабақшада жиі пайдаланады. Үйде болса, ол отбасын теледидардан алыстатып, бір-бірімен шынайы араласуға жол ашады. Ойынның ең үлкен артықшылығы: оған ешқандай қымбат құрал керек емес, қағаз бен уақыт жеткілікті.
Қандай сөздерден бастаған дұрыс?
Алғашқы ойынға қарапайым әрекеттер мен кейіпкерлер ең ыңғайлы. Сомда жинағының үлгі карталары: Тамақ ішу, Киіну, Терезені ашу, Шар үрлеу, Хабарлама жазу, Арқаңды қасу. Орташа деңгейге Құймақты аудару, Гитара тарту, Тола автобусқа сыймақ болу жарасады.
Кейіпкерлерді көрсетуді ұнатсаңыз, Пародиялар жинағын қараңыз: Робот, Ниндзя, Апа, Супергерой, Аяз ата, Күйші, Детектив. Act Up қосымшасында бұл екі жинақ та біржола тегін, сондықтан пантомиманың не екенін бірінші рет көрсету үшін өте қолайлы.
Жаңадан бастағандарға бір кеңес: алғашқы бес-алты картаны тек оңай деңгейден алыңыз. Ойыншылар белгілерге үйреніп, бір-бірін түсіне бастағанда ғана орташа және қиын карталарға көшіңіз. Бірінші ойында жеңіс емес, ережені бәрі бірдей түсінуі маңызды.
