डंब शराड्स म्हणजे काय? अर्थ, इतिहास आणि खेळ कसा चालतो
डंब शराड्स म्हणजे काय? हा न बोलता अभिनय करून शब्द ओळखायला लावायचा खेळ आहे. एक खेळाडू सिनेमा, गाणे, शब्द किंवा कृती फक्त हातवारे आणि चेहऱ्याने दाखवतो आणि त्याची टीम वेळेत ते ओळखते. मराठीत याला मूकाभिनयाचा खेळ म्हणता येईल.
डंब शराड्स म्हणजे काय: नावाचा अर्थ
नावात दोन शब्द आहेत आणि दोन्ही खेळाचे स्वरूप सांगतात:
| शब्द | अर्थ | खेळाशी संबंध |
|---|---|---|
| डंब | इंग्रजीतला जुना अर्थ: जो बोलू शकत नाही | अभिनय करणारा एकही शब्द बोलत नाही |
| शराड्स | फ्रेंचमधून आलेला शब्द, एक प्रकारचे शब्दकोडे | शब्दाचे तुकडे करून ते ओळखायला लावणे |
जगात अनेक ठिकाणी या खेळाला फक्त शराड्स म्हणतात. भारतात मात्र “डंब” जोडून बोलायची पद्धत रुजली, कारण न बोलणे हाच खेळाचा मुख्य नियम आहे. बोलताना लोक डमशराज, डम शेराड्स किंवा फक्त डंब शराड्स म्हणतात, अर्थ एकच.
मराठीत याचा सर्वात जवळचा शब्द म्हणजे मूकाभिनय: मूक म्हणजे न बोलता आणि अभिनय म्हणजे करून दाखवणे. हा शब्द खेळाचे वर्णन अचूक करतो आणि इंग्रजीतल्या “डंब” शब्दापेक्षा अधिक आदराचाही आहे. अनेक शाळा आणि कार्यक्रमांत हा खेळ मूकाभिनय स्पर्धा या नावानेही घेतला जातो.
हा खेळ कुठून आला?
शराड ही सुरुवातीला अभिनयाची नाही, तर शब्दांची कोडी होती. फ्रान्समध्ये एखाद्या शब्दाचे तुकडे करून प्रत्येक तुकड्यावर एक छोटे कोडे रचले जायचे, आणि ऐकणाऱ्याने तुकडे जोडून पूर्ण शब्द ओळखायचा. आजच्या खेळातली “शब्दाचे तुकडे दाखवा” ही पद्धत तिथूनच आली आहे.
पुढे इंग्लंड आणि युरोपमधल्या घरगुती मेळाव्यांत लोक ही कोडी बोलण्याऐवजी अभिनयाने सादर करू लागले. पाहुणे छोटे प्रसंग करायचे आणि बाकीचे अंदाज लावायचे. काही घरांत तर संपूर्ण संध्याकाळ अशा प्रसंगांनी भरलेली असायची, आणि त्यासाठी पाहुणे आधीपासून वेशभूषा आणि छोटी तयारी करून यायचे. हळूहळू बोलणे पूर्ण बंद झाले आणि आजचा बिनआवाजाचा खेळ तयार झाला. शाळा, कॉलेज, पार्ट्या आणि कुटुंबांमधून तो जगभर पसरला.
भारतात आणि महाराष्ट्रात हा खेळ इतका लोकप्रिय कसा झाला?
भारतात डंब शराड्सला खरी ओळख मिळाली ती सिनेमांमुळे. इथे बहुतेक वेळा हा खेळ सिनेमाच्या नावांनीच खेळला जातो, कारण सिनेमे सगळ्या वयोगटांना जोडतात.
- सिनेमाचे वेड: हिंदी आणि मराठी सिनेमांची नावे प्रत्येक घरात माहीत असतात. “सैराट”, “३ इडियट्स” किंवा “हेरा फेरी” दाखवताना आजोबांपासून नातवापर्यंत सगळे सहभागी होतात. ही नावे आमच्या सिनेमा डेक मध्येही आहेत.
- मोठी कुटुंबे: लग्नकार्य, गणपती, दिवाळी आणि सुट्ट्यांमध्ये जमणाऱ्या मोठ्या कुटुंबांसाठी साहित्याशिवाय खेळता येणारा खेळ हवा असतो.
- सहली आणि प्रवास: रेल्वेचा लांब प्रवास, शाळेची सहल, कॉलेजची ट्रिप किंवा पावसाळी पिकनिक, कुठेही खेळता येतो.
- कोणतेही साहित्य नाही: ना बोर्ड, ना फासे. चिठ्ठ्या, एक वाटी आणि उत्साह एवढे पुरते.
महाराष्ट्रात मराठी आणि हिंदी दोन्ही सिनेमे सारख्याच आवडीने पाहिले जातात, त्यामुळे इथल्या खेळात दोन्ही भाषांची नावे सहज मिसळतात. काही घरांत भाषा दाखवण्यासाठी वेगळी खूणही ठरलेली असते.
खेळ थोडक्यात कसा चालतो?
- खेळाडूंच्या दोन टीम करा. किमान ३ जण असावेत, ६ ते १२ जण असले तर सर्वात मजा येते.
- विरुद्ध टीम एका चिठ्ठीवर सिनेमा, गाणे किंवा शब्द लिहून देते.
- अभिनय करणारा आधी प्रकार दाखवतो: सिनेमासाठी कॅमेरा फिरवण्याची खूण, गाण्यासाठी तोंडाजवळ हात.
- मग बोटांनी शब्दसंख्या दाखवतो आणि एकेक शब्द अभिनयाने सांगतो.
- टीमने ठरलेल्या वेळेत, साधारण ६० ते ९० सेकंदांत, बरोबर उत्तर दिले की १ गुण.
- आळीपाळीने सगळ्यांना संधी मिळते. ठरलेल्या फेऱ्यांनंतर जास्त गुणांची टीम जिंकते.
पहिल्यांदा खेळत असाल तर संपूर्ण नियम, गुणपद्धत आणि सुरुवातीच्या टिप्स डंब शराड्स कसे खेळायचे या लेखात दिल्या आहेत.
मूकाभिनय कला आणि डंब शराड्स यात फरक आहे का?
हो, थोडा फरक आहे. मूकाभिनय ही रंगभूमीवरची स्वतंत्र कला आहे. त्यात कलाकार प्रेक्षकांसाठी संपूर्ण कथा किंवा प्रसंग शब्दांशिवाय सादर करतो, आणि प्रेक्षकांनी काही ओळखायचे नसते, फक्त अनुभवायचे असते.
डंब शराड्समध्ये अभिनयाचा उद्देश वेगळा आहे: टीमला एक ठरावीक उत्तर ओळखायला लावणे. त्यामुळे इथे सुंदर अभिनयापेक्षा स्पष्ट अभिनय महत्त्वाचा. शब्दसंख्या, “सारखा ऐकू येतो” अशा खुणा आणि वेळेचे बंधन हे खेळाचे खास भाग आहेत, जे मूकाभिनय कलेत नसतात. तरीही दोन्हींचा पाया एकच: शब्दांशिवाय भावना आणि अर्थ पोहोचवणे. म्हणूनच मूकाभिनयाचे थोडेसे तंत्र, जसे अदृश्य भिंत चाचपडणे किंवा अदृश्य दोरी ओढणे, शिकलेले खेळाडू डंब शराड्समध्येही पटकन उत्तर ओळखून देतात.
हा खेळ खेळल्याने काय मिळते?
डंब शराड्स फक्त वेळ घालवायचा खेळ नाही. नियमित खेळणाऱ्या कुटुंबांना आणि शिक्षकांना काही गोष्टी स्पष्टपणे जाणवतात:
- कल्पनाशक्ती: “विमानतळावर निरोप घेणे” शब्दांशिवाय कसे दाखवायचे, यावर विचार करताना मन वेगळ्या पद्धतीने चालते.
- निरीक्षण: अंदाज लावणाऱ्यांना चेहऱ्यावरचे बारीक भाव आणि हातांच्या हालचाली नीट पाहाव्या लागतात.
- आत्मविश्वास: चारचौघांसमोर उभे राहून अभिनय करणे हे लाजऱ्या मुलांसाठी एक छोटे पण महत्त्वाचे पाऊल ठरते.
- टीमवर्क: टीमने एकमेकांच्या अंदाजांवरून पुढे विचार करायचा असतो, सगळ्यांनी एकाच वेळी ओरडून नाही.
- पिढ्यांचा संवाद: आजी-आजोबांचे जुने सिनेमे आणि मुलांचे कार्टून एकाच खेळात आले की दोन्ही पिढ्या एकमेकांच्या जगात डोकावतात.
सगळ्यात महत्त्वाचे म्हणजे हसू. चुकीचे अंदाज, गोंधळलेले हातवारे आणि अचानक लागलेले बरोबर उत्तर, यामुळे खेळ संपल्यानंतरही अनेक दिवस त्या गोष्टी आठवून घरात हसू येत राहते.
आज डंब शराड्सचे कोणकोणते प्रकार खेळले जातात?
| प्रकार | कसा खेळतात |
|---|---|
| नेहमीचा खेळ | दोन टीम, चिठ्ठ्या, सिनेमे आणि गाणी |
| कृती दाखवा | सिनेमाऐवजी रोजच्या कृती: जांभई देणे, लिंबू पिळणे, स्कूटर चालवणे |
| कपाळावर फोन | एकाच्या कपाळावर फोन, बाकीचे अभिनय करतात आणि तो ओळखतो |
| रिव्हर्स | सगळी टीम एकत्र अभिनय करते, एकच जण ओळखतो |
| ऑनलाइन | व्हिडिओ कॉलवर, कॅमेऱ्यासमोर अभिनय |
यातला कोणताही प्रकार निवडला तरी मूळ नियम तोच राहतो: बोलायचे नाही, फक्त दाखवायचे. कृती दाखवण्याच्या प्रकारासाठी आमचा करून दाखवा डेक तयार आहे. कपाळावर फोन ठेवून खेळायचा प्रकार कसा चालतो, ते कपाळावर फोन ठेवून खेळायचा गेम मध्ये वाचा.
