რა არის პანტომიმა: მნიშვნელობა, ისტორია და როგორ ითამაშება
რა არის პანტომიმა? ეს სიტყვა ორ რამეს ნიშნავს: უსიტყვო თეატრალურ ხელოვნებას, სადაც მსახიობი მხოლოდ სხეულით ჰყვება ამბავს, და სიტყვების გამოცნობის თამაშს, სადაც ერთი მოთამაშე უსიტყვოდ აჩვენებს ჩაფიქრებულ სიტყვას, დანარჩენები კი დროის ამოწურვამდე ცდილობენ მის გამოცნობას. ქართულში ორივეს ერთი სიტყვა ჰქვია, და ეს სტატია ორივეს ხსნის.
რას ნიშნავს სიტყვა „პანტომიმა“?
სიტყვა ბერძნული წარმოშობისაა: „პანტო“ ყველაფერს ნიშნავს, „მიმოს“ კი მიმბაძველს. ანუ პანტომიმა თავდაპირველად იყო ადამიანი, რომელსაც ყველაფრის ჩვენება შეეძლო სიტყვების გარეშე.
ქართულ ენაში ეს სიტყვა ორ მნიშვნელობით გამოიყენება:
- ხელოვნება: თეატრის ჟანრი, სადაც მსახიობი არ ლაპარაკობს და მთელ ამბავს მოძრაობით, მიმიკით და ჟესტებით ჰყვება.
- თამაში: სახალისო გართობა ოჯახში, სკოლაში ან მეგობრებთან, სადაც მოთამაშეები სიტყვებს უსიტყვოდ აჩვენებენ და გამოიცნობენ.
ბევრ ენაში ამ ორს სხვადასხვა სახელი აქვს. ქართულში კი, როცა ვინმე ამბობს „მოდი, პანტომიმა ვითამაშოთ“, ყველამ იცის, რომ თამაშზეა საუბარი და არა თეატრზე. ხოლო როცა ამბობენ „პანტომიმაზე წავედით“, ეს უკვე სპექტაკლს ნიშნავს. კონტექსტი ყოველთვის გვკარნახობს, რომელ მნიშვნელობაზეა საუბარი.
პანტომიმა როგორც თეატრალური ხელოვნება
უსიტყვო თეატრს ძალიან ძველი ფესვები აქვს. ძველ რომში პანტომიმის შემსრულებლები ნიღბებით ცეკვავდნენ და მითოლოგიურ ამბებს მოძრაობით ჰყვებოდნენ, მუსიკისა და გუნდის თანხლებით.
თანამედროვე მიმის ყველაზე ცნობილი სახე თეთრი გრიმით შეღებილი მსახიობია, რომელიც უხილავ კედელს ეხება, უხილავ კიბეზე ადის ან ქარს ეჭიდება. ამ სტილს მსოფლიოში ყველაზე მეტად ფრანგმა მიმმა, მარსელ მარსომ შეუწყო ხელი, რომლის გმირი, ბიპი, ბევრი თაობისთვის მიმის სიმბოლოდ იქცა.
საქართველოშიც პანტომიმას თავისი სცენა აქვს: თბილისში პანტომიმის თეატრი მოქმედებს, სადაც სპექტაკლებს სიტყვების გარეშე დგამენ. თეატრალური პანტომიმა და თამაში ერთსა და იმავე უნარს ეყრდნობა: როგორ გადმოსცე აზრი ისე, რომ ერთი სიტყვაც არ თქვა.
მიმების კლასიკური სავარჯიშოები თამაშშიც გამოგადგებათ. სცადეთ ისინი გასახურებლად, სანამ ბარათებზე გადახვალთ:
- უხილავი კედელი: ხელისგულები ჰაერში, თითქოს მინას ეხებით, და მისი გასწვრივ სვლა.
- უხილავი თოკი: თოკის ქაჩვა, თითქოს მეორე მხარეს ვიღაც ეწევა.
- ქარი: წინ სიარული ძლიერი ქარის საწინააღმდეგოდ, ქუდის დაჭერით.
- მძიმე ყუთი: უხილავი ყუთის აწევა, რომელიც სინამდვილეში ძალიან მძიმეა.
ეს ოთხი მოძრაობა გაჩვენებთ, რამდენად ბევრს ამბობს სხეული სიტყვების გარეშე, და პირველ თამაშში მორცხვ მოთამაშეებსაც ათავისუფლებს.
პანტომიმა როგორც თამაში: საიდან მოდის?
სიტყვების გამოცნობის თამაში ევროპულ სალონებში გავრცელდა რამდენიმე საუკუნის წინ. თავდაპირველად ეს სიტყვიერი გამოცანები იყო, სადაც სიტყვას მარცვლებად ყოფდნენ და თითოეულ მარცვალზე მინიშნებას აძლევდნენ. მოგვიანებით ხალხმა ამ გამოცანების სცენებით ჩვენება დაიწყო, და ასე ჩამოყალიბდა თამაში, რომელსაც დღეს ვიცნობთ.
დროთა განმავლობაში წესები გამარტივდა: სცენების ნაცვლად ერთი მოთამაშე აჩვენებს ერთ სიტყვას, გუნდი გამოიცნობს, ტაიმერი კი დროს ითვლის. თამაში სწრაფად გავრცელდა მთელ მსოფლიოში, რადგან მას არაფერი სჭირდება ფანტაზიის გარდა.
საქართველოში პანტომიმა დიდი ხანია ოჯახური შეკრებების, საბავშვო ბანაკებისა და სასკოლო ღონისძიებების ნაცნობი გართობაა. მას თამაშობენ ახალი წლის ღამეს შუაღამის ლოდინში, დაბადების დღეებზე, ზაფხულის საღამოებზე აივანზე და სასკოლო ექსკურსიებზე ავტობუსში. დღეს მას ახალი თაობა ტელეფონითაც თამაშობს.
რატომ გადარჩა ეს თამაში ამდენ ხანს? პასუხი მარტივია: მას არ სჭირდება ინვენტარი, მოთამაშეების ზუსტი რაოდენობა ან სპეციალური ცოდნა. ხუთი წლის ბავშვი და ოთხმოცი წლის ბაბუა ერთ გუნდში თანაბრად თამაშობენ, და ორივე ერთნაირად იცინის.
როგორ ითამაშება: ძირითადი წესები
- მოთამაშეები გუნდებად იყოფიან. ოთხი-ხუთი კაციდან ორი გუნდი გამოდის, სამი მოთამაშე კი ყველა ყველას წინააღმდეგ თამაშობს.
- გამომსახველი იღებს ბარათს და სიტყვას მხოლოდ თვითონ ხედავს.
- ის აჩვენებს სიტყვას უსიტყვოდ. ლაპარაკი, ხმები, ტუჩებით სიტყვის ჩვენება და საგნებზე მითითება აკრძალულია.
- გუნდი ხმამაღლა გამოიცნობს. პასუხების რაოდენობა შეზღუდული არ არის.
- ტაიმერი ითვლის დროს, ჩვეულებრივ 60 წამს.
- სწორი პასუხი ქულას იძლევა, შემდეგ კი სვლა მეორე გუნდზე გადადის.
- იგებს გუნდი, რომელსაც თამაშის ბოლოს მეტი ქულა აქვს.
არსებობს ვარიანტებიც: ორ მოთამაშეს შეუძლია ითამაშოს თანამშრომლობით, საერთო ქულით; დიდ კომპანიაში შეიძლება სამი ან ოთხი გუნდი იყოს; ბავშვებთან კი ხშირად ტაიმერის გარეშე თამაშობენ. ძირითადი პრინციპი ყველგან ერთია: გამომსახველი არ ლაპარაკობს.
თამაშს აქვს ჟესტების საერთო „ლექსიკონი“: თითებით სიტყვების რაოდენობა, ყურზე ხელი „ჟღერს როგორც“, ცხვირზე მითითება „სწორია“. დაწვრილებით ისინი ჟესტების გზამკვლევშია, სრული წესები კი სტატიაში როგორ ვითამაშოთ პანტომიმა.
თეატრი თუ თამაში: რა განსხვავებაა?
| თეატრალური პანტომიმა | პანტომიმის თამაში | |
|---|---|---|
| მიზანი | ამბის მოყოლა მაყურებლისთვის | კონკრეტული სიტყვის გამოცნობა |
| ვინ მონაწილეობს | პროფესიონალი მსახიობები | ნებისმიერი ასაკის ადამიანი |
| დრო | სპექტაკლის ხანგრძლივობა | 30-90 წამი ერთ სვლაზე |
| აუდიტორია | ჩუმად უყურებს | ხმამაღლა გამოიცნობს |
| საჭიროა | სცენა, გრიმი, მუსიკა | ბარათები და ტაიმერი |
| შედეგი | ემოცია და ესთეტიკა | ქულები და სიცილი |
საერთო მათ ერთი რამ აქვთ: სიტყვები არ არის საჭირო, რომ ადამიანებმა ერთმანეთი გაიგონ. ამიტომაც უყვართ პანტომიმა ერთნაირად თეატრის მაყურებლებსაც და ოჯახურ შეკრებაზე მოთამაშეებსაც.
რომელი სიტყვებით დავიწყოთ?
პირველი თამაშისთვის საუკეთესოა მოქმედებები და იმიტაციები, რადგან ისინი ერთი მოძრაობით ჩანს. მაგალითები გამოსახე და იმიტაციების დასტებიდან:
- გამოსახე: ჭამა, ჩაცმა, ბუშტის გაბერვა, ზურგის ქავილი, მესიჯის წერა, ბლინის გადაბრუნება, გიტარაზე დაკვრა.
- იმიტაციები: რობოტი, ნინძა, ბებია, ბოქსიორი, ფოკუსნიკი, პინგვინი, ოპერის მომღერალი.
- მხიარული ბონუსი: იმიტაციების დასტაში ბარათი „პანტომიმა-მსახიობიც“ არის. აჩვენეთ უხილავი კედელი და უხილავი თოკი: ასე თამაში თავის თეატრალურ ფესვებს უბრუნდება.
პირველ თამაშში ნუ აიღებთ ფილმებს ან სიმღერებს: მათ სიტყვებად დაშლა და ჟესტების ცოდნა სჭირდება. სჯობს, ჯერ მოქმედებებით გაითბოთ, შემდეგ კი რთულ კატეგორიებზე გადახვიდეთ.
რა არის პანტომიმა დღეს: თანამედროვე ფორმები
დღეს პანტომიმას რამდენიმე ფორმით თამაშობენ:
- კლასიკური ქაღალდის ბარათებით: სიტყვები ფურცლებზე, ქუდში ან თასში.
- ონლაინ: ბრაუზერში ან ვიდეო ზარზე, როცა მეგობრები შორს არიან. სცადეთ ონლაინ, უფასოდ.
- ტელეფონი შუბლზე: მოთამაშე ტელეფონს შუბლზე იდებს და ვერ ხედავს სიტყვას, მეგობრები კი მას უსიტყვოდ აჩვენებენ. ასე მუშაობს აპლიკაცია Act Up: ტელეფონის დახრით აღნიშნავთ სწორ პასუხს ან გამოტოვებას.
ფორმა იცვლება, არსი კი იგივე რჩება: ერთი ადამიანი აჩვენებს, დანარჩენები იცინიან და გამოიცნობენ.
