Pantomima nədir? Mənası, tarixi və oyun necə işləyir
Pantomima nədir? Bu, sözsüz ifadə sənətidir: fikir, hiss və hadisə yalnız jest, mimika və bədən hərəkəti ilə çatdırılır. Azərbaycanda bu söz iki mənada işlənir: səhnədə ifa olunan pantomima sənəti və evdə, məclisdə oynanılan məşhur oyun. Oyunda bir nəfər kartdakı sözü danışmadan göstərir, komandası isə vaxt bitməmiş onu tapmağa çalışır. Qayda sadədir, əyləncə isə tükənməzdir.
“Pantomima” sözü haradan gəlir?
Söz yunan dilindən gəlir və təxminən “hər şeyi təqlid edən” mənasını daşıyır. Qədim Yunanıstan və Romada “pantomim” adlanan aktyorlar musiqi müşayiəti ilə səhnədə danışmadan bütöv əhvalatlar canlandırırdı. Tamaşaçı süjeti yalnız onların əl, bədən və üz hərəkətlərindən anlayırdı.
Bir çox teatr termini kimi, bu söz də Azərbaycan dilinə Avropa dillərindən keçib və bu gün hər iki mənanı özündə saxlayır. “Pantomima göstərmək” deyəndə həm səhnə çıxışı, həm də ailə oyunu nəzərdə tutula bilər. Kontekst adətən hər şeyi aydınlaşdırır: teatr afişasında sənət, bayram süfrəsində isə oyun.
Pantomima nədir: səhnə sənəti kimi
Səhnə pantomiması teatrın ən qədim formalarından biridir. Orta əsrlərdə səyyar aktyorlar meydanlarda sözsüz səhnəciklər göstərirdi, XX əsrdə isə fransız mim ustası Marsel Marso ağ üzlü Bip obrazı ilə pantomimanı bütün dünyada tanıtdı. Onun görünməz divarı əlləri ilə “yoxlaması” və küləyə qarşı yeriməsi bu gün də mim sənətinin simvoludur.
Bakıda Dövlət Pantomima Teatrı fəaliyyət göstərir, burada tamaşalar tamamilə söz olmadan, musiqi və hərəkət dili ilə qurulur. Tamaşaçı üçün dil maneəsi yoxdur: istənilən dildə danışan insan səhnədə baş verənləri anlayır.
Səhnə pantomimasının əsas vasitələri bunlardır:
- Mimika: sevinc, qorxu, təəccüb üzdə oxunur.
- Jest: əllər əşyaları, istiqaməti və ölçünü göstərir.
- Bədən dili: duruş, yeriş, ritm obrazın xarakterini yaradır.
- Görünməz əşyalar: aktyor olmayan qapını açır, olmayan çantanı qaldırır, tamaşaçı isə onları “görür”.
Pantomima, mim və işarə dili: fərq nədir?
Bu üç anlayış tez-tez qarışdırılır, amma fərqlidir:
- Pantomima sənətin və ya oyunun adıdır. Səhnə janrı da, ev oyunu da belə adlanır.
- Mim pantomima ifa edən aktyordur. Ağ qrimli, zolaqlı köynəkli səhnə obrazı məhz mimin klassik görünüşüdür.
- İşarə dili isə eşitmə qabiliyyəti məhdud insanların gündəlik ünsiyyət dilidir. Onun öz qrammatikası və lüğəti var, hər işarənin dəqiq mənası var.
Pantomima oyununda istifadə olunan jestlər işarə dili deyil. Onlar sadə, hamının tez anlaya biləcəyi təsvirlərdir: kitab üçün açılan ovuclar, telefon üçün qulağa tutulan əl. Oyunun gözəlliyi də elə buradadır: əvvəlcədən heç nə öyrənmədən hər kəs ilk raundda oynaya bilir, işarələri isə oynadıqca özünüz kəşf edirsiniz. Bəzi ailələr illər ərzində öz “gizli” jestlərini də yaradır.
Pantomima oyunu necə işləyir?
Ev oyunu səhnə sənətinin sadə və yarışlı variantıdır. Kökləri XVIII-XIX əsr Avropa salon oyunlarına gedib çıxır: əvvəlcə söz tapmacası kimi yaranıb, sonra sözləri hərəkətlə göstərmək əsas qaydaya çevrilib. Bu gün oyunun əsas qaydaları bütün dünyada demək olar ki, eynidir:
- Oyunçular iki və ya daha çox komandaya bölünür.
- Növbəsi gələn oyunçu bir kart çəkir və sözü yalnız komandasına göstərir.
- Göstərən danışmır, səs çıxarmır, dodaqla söz demir, sözü yazmır.
- Komanda istədiyi qədər təxmin söyləyir. Taymer adətən 60-90 saniyəyə qurulur.
- Söz tapılsa komanda xal qazanır, sonra növbə digər komandaya keçir.
Oyunu sürətləndirmək üçün ümumi işarələr var: film üçün kamera dəstəyini fırlatmaq, söz sayı üçün barmaqlar, heca üçün barmaqları qola qoymaq, “düz tapdın” üçün burna toxunmaq. Hamısı pantomima işarələri bələdçisində toplanıb. Addım-addım qaydalar isə pantomima oyunu necə oynanılır səhifəsindədir.
Pantomimada nələri göstərmək olar?
Klassik variantda film, kitab və mahnı adları göstərilirdi. Bu gün kartlar daha müxtəlifdir və istənilən mövzuda ola bilər:
| Kateqoriya | Nümunələr | Kimin üçün |
|---|---|---|
| Hərəkətlər | Maşın sürmək, Çörək kəsmək, Ütü basmaq, Ağac əkmək | Hamı, yeni başlayanlar |
| Duyğular | Sevinc, Qəzəb, Təəccüb, Nostalgiya, Vicdan əzabı | Yeniyetmələr və böyüklər |
| Heyvanlar | Pişik, Meymun, Delfin, Panda | Uşaqlar və ailə |
| Filmlər | Arşın mal alan, Titanik | Qarışıq məclis |
| Gülməli vəziyyətlər | Ağır yatıb bərk xoruldamaq, Könülsüz üzr istəmək | Dost məclisləri |
Hərəkət kartları Canlandır dəstinin, duyğular isə Duyğular dəstinin nümunələrindən götürülüb. Bu iki dəst yeni başlayanlar üçün ən yaxşı başlanğıcdır, çünki burada heç bir xüsusi bilik lazım deyil.
Oyunun əsas variantları
Klassik formadan başqa bir neçə populyar variant var:
- Tərs pantomima: bütün komanda göstərir, yalnız bir nəfər tapır. Böyük qruplar üçün əladır.
- İki nəfərlik pantomima: komanda yoxdur, oyunçular növbə ilə göstərib birgə xal toplayır.
- Telefonla pantomima: tapan oyunçu telefonu alnına qoyur, ekrandakı sözü görmür. Dostlar göstərir, o isə tapanda telefonu bir tərəfə, keçmək istəyəndə digər tərəfə əyir.
- Onlayn pantomima: video zəng vasitəsilə uzaqdakı qohum və dostlarla oynanılır.
- Səsli variant: bəzi kartlarda səs çıxarmağa icazə verilir, məsələn heyvan səsləri.
Pantomima niyə bu qədər sevilir?
Oyunun uzun ömrünün səbəbi sadəlikdir. Lövhə, zər və ya xüsusi avadanlıq lazım deyil. Qaydaları bir dəqiqəyə izah etmək olar. Nənə ilə nəvə eyni komandada eyni bərabərliklə oynayır. Ən əsası isə, səhv göstərmək də, səhv tapmaq da gülüş yaradır, ona görə uduzan adam da yaxşı vaxt keçirir.
Pantomima həm də faydalıdır: uşaqlarda söz ehtiyatını və diqqəti inkişaf etdirir, böyüklərdə isə yaradıcı düşünməyi və komanda ilə işləməyi məşq etdirir. Elə buna görə də onu həm ad günlərində, həm Novruz süfrəsində, həm də dərs zamanı oynayırlar.
İndi sınamaq istəyirsinizsə, kart hazırlamağa ehtiyac yoxdur: pantomimanı onlayn pulsuz oynayın.
