वर्गात खेळायचे डंब शराड्स: शब्दसंग्रह वाढवणारा खेळ
वर्गात खेळायचे डंब शराड्स हा शब्दसंग्रह पक्का करायचा सोपा मार्ग आहे. शिक्षक कार्डवर मराठी किंवा इंग्रजी शब्द देतात, एक विद्यार्थी न बोलता तो दाखवतो आणि टीम ओळखते. लहान वर्गांसाठी प्राणी आणि कृती, मोठ्यांसाठी भावना आणि म्हणी.
वर्गात खेळायचे डंब शराड्स का उपयोगी पडतात?
वहीत लिहिलेला शब्द अनेकदा परीक्षा संपली की विसरला जातो. पण जो शब्द मुलांनी स्वतः अभिनयातून दाखवला किंवा मित्राचा अभिनय पाहून ओळखला, तो त्यांनी अनुभवलेला असतो, त्यामुळे तो लक्षात राहण्याची शक्यता जास्त. शिवाय:
- सगळे सहभागी: पुढे उभा राहणारा एकच असला तरी उरलेला सगळा वर्ग विचार करत असतो.
- लाजरे विद्यार्थी बोलके होतात: इथे बोलायचेच नाही, त्यामुळे चुकीच्या उच्चाराची भीती नसते.
- अर्थावर लक्ष: “उदास” आणि “निराश” यातला फरक दाखवायचा असेल तर मुलांना आधी त्याचा अर्थ नीट समजून घ्यावा लागतो.
- तयारी कमी: चिठ्ठ्या, एक डबा आणि फळा एवढेच साहित्य पुरते.
४० मिनिटांच्या तासाचे नियोजन
| वेळ | काय करायचे |
|---|---|
| पहिली ५ मिनिटे | आजचे शब्द फळ्यावर लिहा, अर्थ थोडक्यात सांगा |
| पुढची ३ मिनिटे | नियम आणि खुणा सांगा: शब्दसंख्या बोटांनी, बोलायचे नाही |
| १५ ते २० मिनिटे | टीमनुसार डाव, प्रत्येक डाव ६० सेकंदांचा |
| शेवटची १० मिनिटे | खेळातले शब्द वहीत लिहून प्रत्येकाचे एक वाक्य |
शेवटची लेखनाची पायरी वगळू नका. खेळात आलेला शब्द लगेच वाक्यात वापरला की तो पक्का होतो, आणि तासाला अभ्यासाचे स्वरूपही राहते.
इयत्तेनुसार शब्द कसे निवडायचे?
| इयत्ता | विषय | उदाहरणे |
|---|---|---|
| पहिली ते चौथी | प्राणी, फळे, सोप्या कृती | मांजर, केळे, दात घासणे, हात वर करणे |
| पाचवी ते सातवी | भावना, शाळेचे प्रसंग, रोजचे आयुष्य | घाबरलेला, आश्चर्यचकित, बस पकडणे, हजेरी घेणे |
| आठवी ते दहावी | सूक्ष्म भावना, म्हणी | हुरहूर लागलेला, विचारमग्न, पालथ्या घड्यावर पाणी |
इंग्रजी माध्यमाच्या शाळांमध्ये हेच शब्द इंग्रजीत देता येतात, आणि मराठी माध्यमाच्या शाळांमध्ये इंग्रजीच्या तासाला इंग्रजी कार्ड्स आणि मराठीच्या तासाला मराठी कार्ड्स वापरा. एकाच कार्डवर दोन्ही भाषा लिहिल्या तर उत्तर दोन्ही भाषांत द्यायचा नियम ठेवा, दुहेरी गुणांसह.
भाषेच्या तासासाठी तीन प्रकार
- शब्द ओळखा: नेहमीचा डाव. एक विद्यार्थी अभिनय करतो, टीम शब्द ओळखते. नवे शब्द शिकवल्यानंतरच्या उजळणीसाठी उत्तम.
- लिहून उत्तर द्या: शिक्षक स्वतः अभिनय करतात आणि सगळा वर्ग उत्तर वहीत लिहितो. ओरडून सांगायचे नाही. शेवटी उत्तर फळ्यावर लिहून प्रत्येकाने आपले शुद्धलेखन तपासायचे. एकाच वेळी अभिनय, अर्थ आणि लेखन यांचा सराव होतो.
- वाक्य दाखवा: मोठ्या वर्गांसाठी. कार्डवर एक छोटे वाक्य असते, जसे “मुलगा बस पकडण्यासाठी धावला”. टीमने पूर्ण वाक्य बरोबर क्रमाने सांगायचे. क्रियापदांचे काळ आणि वाक्यरचना शिकवताना हा प्रकार विशेष उपयोगी पडतो.
तिसऱ्या प्रकारात सुरुवातीला वाक्यातील शब्दसंख्या बोटांनी दाखवायची परवानगी द्या, नाहीतर लहान शब्द ओळखताना खूप वेळ जातो.
भावना आणि रोजच्या कृती: शब्दसंग्रहासाठी सर्वोत्तम
भावना डेक मधले शब्द भाषेच्या तासासाठी विशेष उपयोगी आहेत, कारण मुलांना भावना ओळखायला आणि शब्दांत मांडायला शिकवणे हे शिक्षणाचाच भाग आहे.
- सोपे: आनंदी, घाबरलेला, कंटाळलेला, वैतागलेला, आश्चर्यचकित, तहानलेला.
- मध्यम: हुरहूर लागलेला, दडपण आलेला, उदास, हळवा, घराची आठवण येणारा.
- कठीण: द्विधा मनःस्थितीतला, विचारमग्न, शरमिंदा.
कठीण भावना दाखवताना विद्यार्थ्यांना एखादा प्रसंग रचू द्या. “शरमिंदा” दाखवण्यासाठी चुकून दुसऱ्याचा डबा खाल्ला आणि तो मालक समोर आला, असा छोटा प्रसंग पुरतो.
रोजचं आयुष्य डेक मधल्या कृती क्रियापदे शिकवण्यासाठी चांगल्या आहेत: दात घासणे, कपडे घालणे, मोजे घालणे, बस पकडणे, शर्ट इस्त्री करणे, अडलेली बरणी उघडणे. इंग्रजीच्या तासाला हीच कार्ड्स वापरून “आता तो काय करत आहे?” असे विचारून चालू काळाचा सरावही होतो.
शाळेचे शब्द: मुलांना आपलेसे वाटणारे
शाळेचे दिवस डेक मधले कार्ड्स मुलांच्या रोजच्या अनुभवातले आहेत, त्यामुळे ते पाहताच वर्ग हसू लागतो.
| कार्ड | अभिनयाची युक्ती |
|---|---|
| दप्तर | पाठीवर जड दप्तर घेऊन वाकून चालणे |
| काळा फळा | हवेत लिहून मग डस्टरने पुसणे |
| हजेरी घेणे | रजिस्टर उघडून एकेकाकडे पाहत खूण करणे |
| वर्गात झोपणे | पुस्तक उभे धरून मागे डुलकी घेणे |
| अचानक चाचणी | वही उघडताच घाबरलेला चेहरा |
| चिठ्ठी पास करणे | शिक्षकांकडे लक्ष ठेवत हळूच चिठ्ठी बाजूला सरकवणे |
| घंटा वाजणे | कान टवकारून आनंदाने दप्तर उचलणे |
| विज्ञान प्रदर्शन | टेबलावर प्रयोग मांडून पाहुण्यांना समजावणे |
म्हणी अभिनयातून: आठवीपुढच्या वर्गांसाठी
मराठी व्याकरणात म्हणी आणि वाक्प्रचार हा महत्त्वाचा भाग आहे. म्हणी डेक मधल्या म्हणी अभिनयातून शिकवल्या तर त्यांचा अर्थ मुलांच्या लक्षात राहतो.
- पालथ्या घड्यावर पाणी: उलटा ठेवलेला घडा दाखवून त्यावर तांब्याने पाणी ओतणे आणि ते सगळे ओघळून गेल्यावर कपाळाला हात लावणे. वर्गात ही म्हण हमखास हशा पिकवते.
- अडला हरी गाढवाचे पाय धरी: गाडी अडकल्याचा अभिनय, मग नाइलाजाने कोणाचे तरी पाय धरून विनवणी करणे.
- नाव मोठे लक्षण खोटे: छाती फुगवून मोठी पाटी दाखवणे, मग साधे काम करतानाही गोंधळ घालणे.
- कुऱ्हाडीचा दांडा गोतास काळ: झाडाच्या फांदीचा दांडा कुऱ्हाडीला बसवणे, मग त्याच कुऱ्हाडीने झाड तोडताना झाडाचा दुःखी चेहरा करणे.
- तेरड्याचा रंग तीन दिवस: फुलाचा रंग मिरवणे, मग तीन बोटे दाखवून तो फिका पडल्याचा हताश चेहरा.
म्हण ओळखल्यानंतर टीमने तिचा अर्थ आणि वापर एका वाक्यात सांगायचा, तरच पूर्ण गुण. यामुळे खेळ आणि अभ्यास एकत्र होतो.
मोठ्या वर्गात खेळ शिस्तीत कसा ठेवायचा?
- रांगांनुसार टीम: बाकांच्या रांगांनुसार ४ टीम केल्या की जागा बदलायची गरज नाही.
- उत्तर हात वर करून: ओरडून उत्तर दिले तर गुण नाही. वर्ग शांत राहतो आणि शेजारच्या वर्गालाही त्रास होत नाही.
- प्रत्येकाला एक संधी: यादी करून आळीपाळीने विद्यार्थी पुढे बोलवा, म्हणजे तेच तेच हुशार विद्यार्थी पुढे येत नाहीत.
- शिक्षक सूत्रधार: वेळ, गुण आणि वाद यांचा निर्णय शिक्षकांचा.
- गुण फळ्यावर: फळ्याच्या कोपऱ्यात चार टीमची नावे लिहून गुण तिथेच मांडा. गुण सगळ्यांना दिसत राहिले की मुले खेळात जास्त लक्ष देतात.
- चिठ्ठ्या पुन्हा वापरा: एकदा लिहिलेल्या चिठ्ठ्या विषयानुसार वेगवेगळ्या पाकिटांत ठेवा. पुढच्या वर्षीच्या वर्गासाठी तयार संच मिळतो, आणि विद्यार्थ्यांनीच नवे शब्द जोडले तर संच दरवर्षी मोठा होत जातो.
सुट्टीच्या आधीचा शेवटचा तास, परीक्षा संपल्यानंतरचा दिवस किंवा पावसामुळे मैदानात न जाता येणारा व्यायामाचा तास, अशा वेळी हा खेळ वर्गाला उत्साह देतो आणि अभ्यासाशी नाते तुटू देत नाही.
