Пантомима қимылдары: әркім білуі керек шартты белгілер
Пантомима қимылдары деп ойыншылар алдын ала келісетін шартты белгілерді айтады. Олар арқылы көрсетуші бір ауыз сөз айтпай-ақ санатты (фильм, ән, ертегі), сөз санын, нешінші сөз екенін, буын санын және «ұқсас естіледі» дегенді білдіреді. Негізгі он шақты белгіні бір рет үйреніп алсаңыз, команда сөзді әлдеқайда тез табады.
Пантомима қимылдары: санатты қалай көрсетеді?
Көрсетуші ең алдымен не туралы екенін білдіреді. Бұл командаға бағыт береді: фильм бе, ән бе, әлде ертегі ме. Ең кең тараған белгілер:
| Санат | Қимыл |
|---|---|
| Фильм | Бір қолмен ескі кинокамераның тұтқасын айналдыру |
| Ән | Қолды аузыңыздан алға созып, ән шырқағандай кейіп таныту |
| Кітап | Екі алақанды кітап ашқандай жаю |
| Ертегі | Кітап белгісі, сосын қолды иық асыра артқа сілтеу: «ерте, ерте, ертеде» |
| Телехабар, сериал | Екі сұқ саусақпен ауада тіктөртбұрыш, яғни экран сызу |
| Атақты адам | Қолды кеудеге қойып, басты көтеріп, сахнада тұрғандай тағзым ету |
| Мақал, сөз тіркесі | Екі қолдың саусақтарымен ауада тырнақша белгісін жасау |
Кейбір отбасыларда «Қазақ фильмі» не «шетел фильмі» деп бөлек белгі ойлап табады. Бұл да орынды, тек ойын алдында бәріне көрсетіп шығыңыз. Мультфильм үшін фильм белгісінен кейін қолды кішкентай етіп ұстап, сурет салғандай қимыл қосуға болады.
Сөз санын және буынды қалай көрсетеді?
Санаттан кейінгі қадам: атаудың құрылымын түсіндіру.
- Сөз саны. Командаға қарап, бірнеше саусақ көрсетіңіз. «Арыстан патша» үшін екі саусақ.
- Нешінші сөз. Қайтадан саусақ көрсетіңіз: бір саусақ болса, бірінші сөзді бастадыңыз.
- Буын саны. Бір қолдың саусақтарын екінші қолдың білегіне қойыңыз. «Ар-ыс-тан» үшін үш саусақ.
- Нешінші буын. Білекке тағы саусақ қойып, қай буынды көрсетіп жатқаныңызды білдіріңіз.
- Барлық атау. Екі қолмен үлкен шеңбер сызсаңыз, енді сөздерді бөлмей, тұтас мағынаны көрсетесіз.
Қысқа көмекші сөздерді, мысалы «мен», «пен», «және» сөздерін бас бармақ пен сұқ саусақтың арасындағы кішкене саңылаумен көрсетеді. Команда әдетте оларды өзі толықтырады.
Ойын барысын басқаратын белгілер қандай?
Бұл қимылдар көрсетушіге командасымен «сөйлесуге» мүмкіндік береді:
- Дұрыс: мұрынды саусақпен нұсқау, ал болжаған адамды екінші қолмен көрсету.
- Жақын келдің: қолмен өзіңізге қарай шақыру немесе басты жиі изеу.
- Мүлде басқа: қолды бет алдында екі жаққа сілку.
- Басынан бастайық: қолды сыпырғандай бір сілтеп, кеңістікті «тазалау».
- Кеңірек ойла: алақандарды бір-бірінен алыстату.
- Нақтырақ ойла: алақандарды бір-біріне жақындату.
- Ұқсас естіледі: алақанды құлаққа апару.
- Қысқа сөз: саусақ арасындағы кішкене саңылау.
Осы сегіз белгі команданың болжамын түзетуге жеткілікті. Оларды пайдалану жолдары туралы кеңестер пантомимада сөзді қалай көрсету керек мақаласында бар.
Қазақ сөздеріне қандай қосымша белгілер керек?
Қазақ тілі жалғамалы тіл: бір түбірге бірнеше жалғау тізіліп, ұзын сөз жасалады. Сондықтан ағылшын тіліндегі белгілер жеткіліксіз, оған мына үшеуін қосқан пайдалы:
| Белгі | Қимыл | Мысал |
|---|---|---|
| Көптік жалғау | Түбірді тапқызған соң бір саусақты бірнеше рет алға нұқу | «Ертегі» табылды, енді «ертегілер» |
| Жалғау, жұрнақ | Сұқ саусақты түбірдің соңына «жабыстырғандай» ауада ілмек жасау | «Ұш» табылды, енді «ұшқыш» |
| Біріккен сөз | Екі жұдырықты біріктіріп қосу | «Ақ» пен «төбе» қосылып, «Ақтөбе» |
Мысалы, ұлттық фильм «Қыз Жібек» болса: фильм белгісі, екі саусақ, бірінші сөзге қыздың бұрымын өргендей қимыл, екіншісіне жібек матаны саусақпен сипап, жұмсақтығын көрсету. «Ән айт» жинағындағы «Менің Қазақстаным» үшін ән белгісі, сосын «менің» деп кеудеге қол қою, сосын қолмен кең дала көкжиегін сызу.
Фильм атауын басынан аяғына дейін қалай көрсетеді?
Бәрін бір мысалға жинайық. Карта: «Арыстан патша», Фильмдер жинағынан.
- Камера тұтқасын айналдырасыз: команда «фильм» дейді.
- Екі саусақ: «екі сөз».
- Бір саусақ: «бірінші сөз».
- Бетіңізді түйіп, «ақырған» арыстанның кейпіне енесіз, қолмен жал сілкисіз. Команда «арыстан» дейді, сіз мұрынды нұсқайсыз.
- Екі саусақ: «екінші сөз».
- Басыңызға тәж кигендей боласыз, сосын тақта отырғандай мақтанышпен қол бұлғайсыз. «Патша!»
Шамамен отыз секунд. Белгісіз көрсетілсе, команда фильм екенін де, атаудың екі сөз екенін де біраз уақыт таба алмас еді. Әндерге де дәл осы тәсіл жарайды, мысалы Әндер жинағындағы «Jingle Bells»: ән белгісі, сосын қолмен қоңырау сылдырлату.
Белгілерді қолданғанда қандай қателер жиі кездеседі?
Шартты қимылдар ойынды жеңілдетуі керек, бірақ кейде керісінше шатастырады. Ең жиі кездесетін қателер мен оларды түзету жолдары:
- Белгіні тым тез көрсету. Көрсетуші саусағын жарты секунд қана көтереді, команда байқамай қалады. Әр белгіні команда дауыстап қайталағанша ұстап тұрыңыз.
- Сөз санын ұмыту. Бірден көрсетуге кірісіп кетсеңіз, команда бір сөз деп ойлап, ұзақ адасады. Санат пен сөз саны әрқашан бірінші.
- Белгіні сөздің орнына қолдану. Тырнақша жасап, сосын ауада әріп сызу ереже бұзу болып есептеледі. Белгі тек құрылымды білдіреді, мазмұнды емес.
- Бір команданың өз белгілері. Егер бір команда құпия белгілер ойлап тапса, ойын әділ болмайды. Барлық белгі бәріне ортақ болуы керек.
- Қарсыластарға белгі беру. Кейде көрсетуші қатты қуанып, басқа команданың болжамына басын изеп жібереді. Тек өз командаңызға жауап беріңіз.
Бұл қателер көбіне бірінші ойында ғана болады. Екінші кеште ешкім оларды есіне де алмайды.
Белгілерді компанияға қалай үйреткен жөн?
- Ойын алдында екі минут бөліңіз. Бір адам белгілерді көрсетеді, қалғандары қайталайды.
- Он белгіден аспаңыз. Бәрін бірден үйрету шатасуға әкеледі.
- Балаларға үш белгі жеткілікті: сөз саны, «дұрыс» және «жақын келдің».
- Қағазға сурет салып қойыңыз. Белгілер кестесін дастарқанның ортасына қойсаңыз, бірінші ойында бәрі соған қарап отырады.
- Ережемен байланыстырыңыз. Белгілер сөйлеуді алмастырмайды, толық шектеулерді пантомима ойынының ережелері бетінен қараңыз.
Екі-үш айналымнан кейін белгілер әдетке айналады, ал команда көрсетушінің бір қимылынан-ақ не айтқысы келгенін ұға бастайды. Ал ойын біткен соң ең түсінікті белгі көрсеткен ойыншыны мадақтауды ұмытпаңыз.
