डंब शराड्सचे इशारे: सिनेमा, गाणे आणि शब्द सांगायच्या खुणा

Act Up टीमकडून · अपडेट: ८ ऑक्टोबर, २०२६

डंब शराड्सचे इशारे थोडेच, पण आधी ठरलेले हवेत: सिनेमासाठी कॅमेऱ्याची रीळ फिरवणे, गाण्यासाठी तोंडाजवळ हात, मालिकेसाठी हवेत चौकोन, शब्दसंख्येसाठी बोटे, ‘सारखा ऐकू येतो’ साठी कान ओढणे आणि बरोबर उत्तरासाठी नाकाला बोट.

प्रकार सांगणारे डंब शराड्सचे इशारे कोणते?

पाळीच्या पहिल्या काही सेकंदात प्रकार सांगणे सगळ्यात महत्त्वाचे. टीमला कळले की हा सिनेमा आहे, तर ते सिनेमांच्याच नावांचा विचार करू लागतात.

प्रकारांचे इशारे गटानुसार थोडे बदलतात. खेळ सुरू होण्याआधी एकदा सगळ्यांसमोर करून दाखवा, म्हणजे नंतर गोंधळ होत नाही.

शब्द आणि शब्दांचे भाग कसे दाखवायचे?

प्रकार झाला की नावाची रचना सांगायची. हे इशारे या क्रमाने वापरा:

1. एकूण शब्द: जितके शब्द तितकी बोटे वर करा. ‘चक दे इंडिया’ साठी तीन बोटे.
2. कोणता शब्द दाखवताय: पुन्हा बोटे दाखवा. दुसरा शब्द दाखवणार असाल तर दोन बोटे.
3. शब्दाचे भाग: दुसऱ्या हाताच्या कोपरापुढे बोटे ठेवा. ‘देवमाणूस’ चे दोन भाग: एक बोट म्हणजे ‘देव’, दोन बोटे म्हणजे ‘माणूस’.
4. छोटा शब्द: अंगठा आणि तर्जनी अगदी जवळ आणा. ‘ले’, ‘दे’, ‘ना’ असे शब्द यातच येतात.
5. संपूर्ण नाव एकदम: दोन्ही हात मोठ्या वर्तुळात फिरवा. याचा अर्थ ‘आता पूर्ण नावाचा अभिनय करतोय’.

‘सारखा ऐकू येतो’ आणि मदतीचे इतर इशारे

काही शब्दांचा अभिनय करताच येत नाही. अशा वेळी त्याच्यासारखा ऐकू येणारा शब्द दाखवा किंवा टीमला अंदाजाच्या दिशेने ढकला.

• सारखा ऐकू येतो: कानाची पाळी ओढा, मग त्याच आवाजाचा सोपा शब्द दाखवा. ‘पास’ साठी कोणालातरी ‘घास’ भरवल्यासारखे करा, ‘देव’ साठी हातातली वस्तू खाली ’ठेव’ल्यासारखी करा.
• बरोबर: नाकाला बोट लावा, किंवा उत्तर देणाऱ्याकडे जोरात बोट दाखवा.
• जवळ आलात: हाताने ‘इकडे या, इकडे या’ अशी खूण करा.
• चूक, विसरा: दोन्ही हात समोर क्रॉस करून बाजूला झटका.
• शब्द लांबवा: दोन्ही हातांनी रबर ओढल्यासारखे करा. ‘नाच’ वरून ‘नाचणे’ कडे जाण्यासाठी.
• शब्द लहान करा: दोन्ही तळहात जवळ आणून दाबल्यासारखे करा.
• भूतकाळ: अंगठ्याने खांद्यावरून मागे दाखवा. ‘आला’ किंवा ‘गेला’ सारख्या शब्दांसाठी.
• उलटा अर्थ: हात उलटा करून दाखवा, मग विरुद्ध शब्दाचा अभिनय करा. ‘खाली’ साठी आधी वर बोट दाखवा आणि मग हात उलटा करा.

मराठी उदाहरणांवर इशारे कसे वापरायचे?

इशारे खरे शिकायचे तर ते प्रत्यक्ष नावांवर वापरून पाहा. ही चार उदाहरणे घ्या:

‘जाने भी दो यारों’ (सिनेमा, सिनेमा डेक मधून): रीळ फिरवा, चार बोटे. पहिल्या शब्दासाठी एक बोट दाखवून दाराकडे निघून गेल्यासारखे करा, म्हणजे ‘जाना’. दुसरा ‘भी’ छोटा शब्द, अंगठा-तर्जनीची खूण करून सोडून द्या. तिसऱ्या शब्दासाठी तीन बोटे दाखवा आणि मग दोन बोटे वर करा, म्हणजे ‘दो’. चौथ्यासाठी शेजारच्या दोघांच्या खांद्यावर हात टाकून मैत्रीचा भाव, म्हणजे ‘यार’. हा जुना विनोदी सिनेमा आजी-आजोबा पटकन ओळखतात.

‘नाच रे मोरा’ (गाणे, गाणी डेक मधून): तोंडाजवळ हात, तीन बोटे. पहिल्या शब्दासाठी नाचायला सुरुवात करा. दुसरा ‘रे’ छोटा शब्द, अंगठा-तर्जनीची खूण करून सोडून द्या. तिसऱ्यासाठी मागे हात पसरून मोराचा पिसारा फुलवा.

‘लग जा गले’ (गाणे): तोंडाजवळ हात, तीन बोटे, मग थेट हवेत मिठी मारल्यासारखे करा. हे गाणे आजी-आजोबा अनेकदा पहिल्याच अंदाजात ओळखतात.

‘अंदाज अपना अपना’ (सिनेमा): रीळ फिरवा, तीन बोटे. पहिल्या शब्दासाठी हनुवटीवर बोट ठेवून डोळे बारीक करा, अंदाज लावल्याचा चेहरा. दुसऱ्या शब्दासाठी दोन बोटे दाखवून स्वतःच्या छातीवर हात ठेवा, म्हणजे ‘अपना’. तिसऱ्या शब्दासाठी तीन बोटे दाखवा, मग पुन्हा दोन बोटे दाखवून मान हलवा: ‘हाही तोच शब्द’. ही ‘पुन्हा तोच’ खूण आधी ठरवून ठेवली की असे सिनेमे झटपट सुटतात.

कोणते इशारे वापरायचे नाहीत?

काही खुणा इतक्या थेट उत्तर सांगतात की त्या खेळाची मजाच घालवतात. म्हणून बहुतेक गट त्या फाऊल मानतात:

• बोटांनी इंग्रजी किंवा देवनागरी अक्षरांचा आकार तयार करणे
• हवेत, भिंतीवर किंवा तळहातावर अक्षर लिहिणे
• उत्तरच असलेल्या वस्तूकडे बोट दाखवणे, जसे ‘पंखा’ साठी छताकडे
• मोबाईलच्या पडद्यावर चित्र किंवा शब्द दाखवणे
• ओठांनी शब्दाचा आकार करणे, आवाज न काढताही

यातली एखादी खूण तुमच्या घरात चालत असेल तर हरकत नाही, फक्त ती खेळ सुरू होण्याआधी सगळ्यांना मान्य असायला हवी.

आवाज काढा डेक: इशाऱ्यांचा उलटा खेळ

नेहमीच्या डंब शराड्समध्ये आवाज पूर्ण बंद असतो. पण मध्येच एखादी वेगळी फेरी हवी असेल तर फक्त आवाजाची फेरी खेळा. यात हातवारे नाहीत, फक्त तोंडाने आवाज काढून शब्द ओळखायला लावायचा.

आवाज काढा डेक मध्ये यासाठी तयार शब्द आहेत: ‘भो भो’, ‘कुकरची शिट्टी’, ‘घड्याळाची टिक टिक’, ‘दाराची कुरकुर’, ‘मंदिरातील शंखनाद’, ‘पोटात कावळे ओरडणे’. ही फेरी लहान मुलांना फार आवडते आणि नेहमीच्या मौन फेरीनंतर सगळ्यांचे हसून मोकळे होते. फक्त हे आधी जाहीर करा की ही फेरी नियमाला अपवाद आहे.

इशारे सगळ्यांच्या लक्षात कसे राहतील?

• सुरुवातीला दोन मिनिटांचा सराव: एक जण सगळे इशारे करून दाखवतो, बाकी सगळे ओळखतात.
• इशाऱ्यांची चिठ्ठी: एका कागदावर सात-आठ मुख्य खुणा लिहून मध्यभागी ठेवा. नवे खेळाडू त्याकडे पाहू शकतात.
• कमी खुणा, जास्त अभिनय: लहान मुलांसोबत फक्त सिनेमा, गाणे, शब्दसंख्या आणि ‘बरोबर’ एवढ्याच खुणा ठेवा.
• एकाच खुणेला एकच अर्थ: एखादा इशारा गटाने ठरवला की तो खेळभर बदलू नका.
• आजी-आजोबांसाठी सोपे: त्यांना कॅमेऱ्याच्या रीळऐवजी ‘सिनेमा’ साठी तिकीट फाडल्याची खूण सोपी वाटत असेल तर तीच वापरा. खूण कोणती हे महत्त्वाचे नाही, सगळ्यांना एकच समजली की झाले.
• खेळ संपल्यावर गप्पा: कोणता इशारा कळला नाही यावर दोन मिनिटे बोला. पुढच्या वेळी तोच गट खूप पटापट खेळतो.

इशारे पक्के झाले की खेळाचे बाकीचे नियम डंब शराड्सचे नियम या लेखात वाचा.