Наурызға арналған ойындар: мерекелік пантомима және сөздер
Наурызға арналған ойындардың ішінде үйде де, сыныпта да ойнауға ең ыңғайлысы: мерекелік пантомима. Наурыз көже, дастарқан жаю, киіз үй, шапан, домбыра, алтыбақан, көкпар сияқты сөздерді картаға жазып, отбасыңызды екі командаға бөліңіз. Әр ойыншы бір минут ішінде сөзді үнсіз көрсетеді. Ойын балаларға салт-дәстүрді үйретеді, ал ата-әжелерге өз жастық шағын еске салады.
Наурызға арналған ойындар қандай?
Наурыз мейрамы Қазақстанда 21-23 наурыз аралығында ресми демалыс күндері болып тойланады. Бұл көктемнің, жаңарудың және ырыстың мерекесі: туыстар бір-біріне барады, наурыз көже ішіледі, үлкендер бата береді. Мерекеде ойынның екі түрі бар:
| Ойын түрі | Мысалдар | Қайда ойналады |
|---|---|---|
| Ұлттық ат ойындары | Көкпар, қыз қуу, аударыспақ, бәйге | Қала мен ауылдың алаңдары |
| Ұлттық жеңіл ойындар | Алтыбақан, асық ату, арқан тарту, тоғызқұмалақ | Ауласы бар үй, мектеп, саябақ |
| Үйдегі ойындар | Пантомима, жұмбақ айту, тақпақ жарысы | Дастарқан басы, сынып |
Пантомима осы тізімдегі ең икемді ойын: оған алаң, ат немесе арнайы құрал керек емес. Ал оның Наурыз нұсқасы мерекенің мәнін ойын арқылы жеткізеді. Наурыздың ауа райы әр жылы әртүрлі: кейде күн жылы, кейде қар жауады. Сыртта ойнау мүмкін болмаса, пантомима үйдің ішінде де мереке көңілін сақтап қалады.
Мерекелік дәстүрлерді қалай көрсетуге болады?
Мерекелер жинағының үлгі карталары Наурыз дәстүрлеріне бай. Әрқайсысына көрсету кеңесін жаздық:
| Карта | Деңгей | Қалай көрсетуге болады |
|---|---|---|
| Наурыз мейрамы | Оңай | Күнді қолмен көтеріп, гүлдің ашылуын көрсету, құшақ жаю |
| Наурыз көже | Оңай | Қазанды араластырып, жеті нәрсені санап салу, кеседен ішу |
| Дастарқан жаю | Оңай | Ұзын матаны жайып, табақтарды қатар қою |
| Көкпар | Орташа | Ат үстінде еңкейіп, ауыр серкені көтеріп шабу |
| Қыз қуу | Орташа | Атпен біреуді қуып жету, сосын қамшыдан қашу |
| Тоғызқұмалақ ойыны | Орташа | Тақтадағы ұяларға құмалақты санап салу |
| Алтыбақан салу | Орташа | Арқан байлап, екі адам бірге тербелу |
| Ақсақалдар алқасының бата беруі | Қиын | Сақалды сипап, алақанды жайып, бетті сипау |
«Наурыз көже» картасында сан белгісін қолданыңыз: жеті саусақты көрсетсеңіз, бәрі жеті дәмді есіне түсіріп, жауапты тез табады.
Ұлттық тағамдар: дастарқанды қалай көрсету керек?
Наурыз дастарқаны ойынға көп сөз береді. Тағамдар жинағының үлгі карталарынан:
- Бешбармақ: ет туралып, табаққа үйілгенін көрсетіп, бес саусақпен жеу.
- Шелпек: жұқа қамырды жайып, ыстық майға салып, аудару.
- Бал: қасықпен ақырын алып, саусақты жалау.
- Лагман: ұзын кеспені созып, айналдырып тарту.
- Жент (қиын): тары мен майды араластырып, кесек етіп кесу.
- Балқаймақ (қиын): қаймақ пен балды қазанда қайнатып, нанға жағу.
Бұларға жалпы идеяларды қосыңыз: бауырсақ пісіру, айран ұйыту, сүт пісіру, ірімшік кептіру. Ауылда өскен әжелер бұл карталарды бәрінен жақсы көрсетеді. Тағамды көрсетудің жалпы ережесі: дайындау тәсілінен бастаңыз, сосын жеу сәтін ойнаңыз. Мысалы, бешбармақты көрсеткенде алдымен қамырды жайып, кесіп, содан кейін ғана табақты ортаға қойыңыз.
Ұлттық киім мен аспаптар
Наурызда көп адам ұлттық киім киеді, сондықтан бұл санат мерекеге өте жарасады. Киім және Аспаптар жинақтарынан:
- Шапан: иыққа жамылып, белді буып, маңғаз тұру.
- Бөрік: басқа киіп, үстіндегі үкіні түзету.
- Белбеу: белді мықтап буып, тоғаны бекіту.
- Сәукеле: биік бас киімді абайлап киіп, ұзатылған қыздың кейпін көрсету.
- Домбыра: тізеге қойып, саусақпен қағып ойнау. Оңай карта.
- Қобыз: тізенің арасына қойып, ысқышпен тарту.
- Жетіген: алдыңызға жатқызып, екі қолмен ішекті шерту.
- Дауылпаз: белге іліп, таяқпен соғу.
- Сазсырнай (қиын): кішкентай саз аспапты ерінге тақап, саусақпен тесікті жабу.
Отбасы мен туыстық: Наурыздың басты мәні
Наурыз ең алдымен отбасылық мереке: туыстар бір-біріне барады, үлкендерге сәлем береді. «Отбасы» жинағындағы туыстық атаулар осы мерекеге ерекше келеді: Әже, Әке, Іні, Қарындас, Жиен, Тәте, Қайын ата, Абысын, Қайын жұрт, Ұрпақ.
Бұл карталар балаларға туыстық атауларды үйретеді, ал қазақ тілінде олар өте көп әрі нақты: нағашы, жиен, бөле, абысын, балдыз, әрқайсысының өз мағынасы бар. «Жиен» мен «Абысынды» көрсету қиын, сондықтан ойын алдында үй ережесі ретінде кішкене жеңілдік келісіп алыңыз: бұл раундта ғана отбасындағы нақты адамды нұсқауға болады. Батыс өңірлерде Наурыз алдындағы «көрісу» дәстүрі бар, оны да карта ретінде қосыңыз: екі адам құшақтасып, иықтарын түйістіріп амандасады.
Ұлттық ойындардың өзін көрсету раунды
Наурызға арналған ойындарды пантомимаға айналдырудың тамаша тәсілі: дәстүрлі ойындардың өзін карта ретінде көрсету. Бұл раунд балаларға ұлттық ойындардың атауын, ал үлкендерге балалық шағын еске салады. Мына жалпы идеяларды қолданыңыз:
| Ойын | Қалай көрсетуге болады |
|---|---|
| Асық ату | Еңкейіп, бір көзді қысып, сақаны алысқа ату |
| Арқан тарту | Көзге көрінбейтін арқанды бар күшпен артқа тарту |
| Ақсүйек | Түнгі аспанға сүйекті лақтырып, қараңғыда іздеу |
| Соқыр теке | Көзді байлап, қолды созып, жан-жақтан ұстауға тырысу |
| Орамал тастау | Шеңбер бойымен жүріп, біреудің артына орамалды жасырын тастау |
| Бәйге | Атқа мініп, мәреге қарай бар күшпен шабу |
Ойын біткен соң балаларды аулаға шығарып, табылған ойындардың бірін шынымен ойнатыңыз. Осылай пантомима нағыз Наурыз ойындарына көпір болады, ал балалар оларды экраннан емес, өз тәжірибесінен біледі. Мектепте бұл раундты дене шынықтыру сабағымен байланыстыруға да болады.
Отбасылық Наурыз кешіне арналған сценарий
- Наурыз көжеден кейін бастаңыз. Дастарқан басындағы негізгі астан кейін бәрі жайғасқанда ойынға шақырыңыз.
- Үш санатқа бөліңіз. Дәстүрлер, тағамдар, киім мен аспаптар. Әр санат бір раунд.
- Әр кезекке 60 секунд. Ата-әжелер мен кіші балаларға 90 секунд беріңіз.
- Табылған сөзді түсіндіріңіз. Әр картадан кейін үлкендер сол дәстүр туралы бір-екі сөйлем айтсын. Балалар ойнай жүріп үйренеді.
- Бата берумен аяқтаңыз. Ойын соңында ең үлкен кісі жеңімпаздарға да, барлық отбасына да бата берсін.
Сыныпта Наурыз кешін өткізетін мұғалімдерге сабақта пантомима ойыны мақаласындағы ұйымдастыру кеңестері пайдалы болады.
