गणेशोत्सव डंब शराड्स: घरी आणि मंडळात खेळायचा भन्नाट खेळ
गणेशोत्सव डंब शराड्ससाठी आरतीनंतर नातेवाईक निवांत बसले की खेळ सुरू करा. गणपती बाप्पा, मोदक, विसर्जन, मोरया मोरया असे सणाचे शब्द घ्या आणि सोबत नातेवाईक, गोडधोड आणि गाण्यांची फेरी ठेवा. मंडळात हाच खेळ स्पर्धा म्हणून रंगतो.
गणेशोत्सव डंब शराड्स: गणपतीच्या दिवसांत हा खेळ का रंगतो?
गणेशोत्सव हा महाराष्ट्रातला सर्वात मोठा सण. दीड दिवसाचा असो, पाच दिवसांचा असो किंवा दहा दिवसांचा, घरात बाप्पा आले की मुंबई, पुणे, कोकण आणि देशावरून नातेवाईक जमतात. सकाळी पूजा, दुपारी जेवण, संध्याकाळी आरती, आणि त्यानंतर उरतो तो गप्पांचा वेळ.
याच वेळी डंब शराड्स उत्तम ठरतात:
- सगळ्या पिढ्या एकत्र: पणजोबांपासून शाळेत जाणाऱ्या भाचीपर्यंत सगळे एकाच खेळात.
- साहित्य नको: चिठ्ठ्या आणि एक वाटी, एवढेच. पूजेची तयारी आधीच जोरात असते, खेळासाठी वेगळी धावपळ लागत नाही.
- मोबाईलपासून सुटका: मुले आणि मोठे दोघेही स्क्रीन बाजूला ठेवून एकमेकांकडे पाहतात.
- सोसायटी आणि मंडळ: संध्याकाळच्या कार्यक्रमात गाण्याच्या आणि नृत्याच्या स्पर्धांसोबत हा एक सहज घेता येणारा खेळ.
दीड दिवसाच्या गणपतीत वेळ कमी असतो, म्हणून तिथे एकच छोटी फेरी पुरते. दहा दिवसांचा उत्सव असेल तर रोज संध्याकाळी वेगळा विषय ठेवा: एक दिवस सण, एक दिवस सिनेमे, एक दिवस खाद्यपदार्थ. रोज नवा विषय असला की पाहुणे पुन्हा पुन्हा येतात आणि मुले संध्याकाळची वाट पाहतात.
बाप्पा आणि सणाचे शब्द
हे शब्द आमच्या सण-उत्सव डेक आणि पौराणिक कथा डेक मधले आहेत. सोबत सणाशी संबंधित काही नेहमीचे शब्दही दिले आहेत.
| शब्द | अभिनयाची युक्ती |
|---|---|
| गणपती बाप्पा | हाताने सोंड, मोठे कान हलवणे आणि एका हातात मोदक |
| गणेश चतुर्थी | पाटावर मूर्ती ठेवून आरती ओवाळणे |
| गणपती विसर्जन | मूर्ती डोक्यावर धरून पाण्यात हळूच उतरणे आणि निरोपाचा हात |
| गौरी विसर्जन | डोक्यावर मुखवटा धरून, पाणवठ्याकडे चालणे |
| हळदी-कुंकू | एकमेकींना हळद-कुंकू लावून वाण देणे |
| गुलाल उधळणे | मुठीत गुलाल घेऊन हवेत उडवणे |
| ढोल-ताशा (सामान्य कल्पना) | गळ्यात ढोल अडकवून दोन्ही हातांनी वाजवणे |
| देखावा (सामान्य कल्पना) | थर्माकोल कापून डोंगर, नदी आणि मंदिर मांडणे |
| कार्तिकेय | मोरावर बसून पृथ्वीप्रदक्षिणेला निघणे |
| ऐरावत | हत्तीची सोंड, आणि अनेक सोंडांचा भाव |
कार्तिकेयाचे कार्ड आले की गणपती आणि कार्तिकेयाच्या पृथ्वीप्रदक्षिणेची गोष्ट आठवते: बाप्पांनी आई-वडिलांभोवती फेरी मारली आणि शर्यत जिंकली. मुलांना ही गोष्ट माहीत असेल तर ते पटकन ओळखतात.
गोडधोड आणि नैवेद्याचे शब्द
गणपतीत स्वयंपाकघर दिवसभर सुरू असते, त्यामुळे खाण्याचे शब्द सगळ्यांच्या मनात आधीच असतात. अन्न डेकमध्ये आमटी, खिचडी, घावन, वालाचे बिरडे आणि पातोळ्या असे घरगुती पदार्थ आहेत. गोडधोड डेकमध्ये मोदक, श्रीखंड आणि मालपुवा आहेत.
- उकडीचे मोदक: तांदळाच्या पिठाची पारी हातावर पसरवून त्यात सारण भरणे आणि बोटांनी कळ्या पाडणे. हा अभिनय घरच्या सुगरणींना लगेच ओळखता येतो.
- आमटी: वाटीतली आमटी भुरकत पिणे.
- घावन: तव्यावर पीठ ओतून पातळ पसरवणे आणि उलटणे.
- वालाचे बिरडे: वाल सोलत बसणे, कंटाळून शेजारच्याकडे वाटा सरकवणे.
- पातोळ्या (कठीण): हळदीचे पान हातात घेऊन त्यावर पीठ पसरवणे आणि घडी घालणे.
खाण्याच्या फेरीत एक गमतीदार नियम ठेवा: जो पदार्थ ओळखला जाईल, तो पदार्थ कोणी बनवला होता हेही टीमने सांगायचे. “मोदक मावशीने केले” किंवा “घावन आजीचे” असे उत्तर आले की स्वयंपाकघरात राबणाऱ्यांचे आपोआप कौतुक होते, आणि पुढच्या वर्षी कोणाकडून काय शिकायचे हेही ठरून जाते.
आरती आणि गाण्यांची फेरी
गाऊन दाखवा डेक मधली काही गाणी गणपतीच्या वातावरणाशी अगदी जुळतात: मोरया मोरया, देवा तुझ्या दारी आलो, आम्ही सारे गोंधळी. मोरया मोरयासाठी मिरवणुकीत हात उंचावत नाचणे पुरते.
आरत्या मात्र अभिनयाने दाखवण्याऐवजी ओळखायच्या फेरीत वेगळ्या ठेवा. एक छान प्रकार म्हणजे “आरतीचे पहिले शब्द”: सूत्रधार एका आरतीतला एखादा शब्द अभिनयाने दाखवतो आणि टीमने ती आरती ओळखून तिची पहिली ओळ म्हणायची. आरती पाठ असलेले आजी-आजोबा या फेरीत चमकतात, आणि मुलांना आरत्यांचे शब्दही पक्के होतात.
नातेवाईकांची फेरी: कोण कोणाचे कोण?
गणपतीत घरात इतके नातेवाईक असतात की लहान मुलांना कोण कोणाचे कोण हे कळत नाही. कुटुंब डेक मधली कार्ड्स वापरून ही फेरी खेळा:
- सोपे: आई, काका, आत्या, चुलत भाऊ, भाची, नातू.
- मध्यम: भावजय, मेहुणी, नणंद, सासू.
- कठीण: पणजोबा, पूर्वज, चुलत बहिणीची मुलगी.
“नणंद” किंवा “मेहुणी” कसे दाखवायचे यावरच इतकी चर्चा होते की खेळ थांबतो आणि गप्पा सुरू होतात. ही फेरी खेळून झाली की मुलांना घरातल्या नात्यांची नावे पाठ होतात, आणि हाच या फेरीचा खरा फायदा.
मंडळाच्या कार्यक्रमात स्पर्धा कशी घ्यायची?
- नोंदणी: आदल्या दिवशी टीमची नावे लिहून घ्या, प्रत्येकी ४ ते ६ जण.
- स्टेज आणि माईक: अभिनय करणारा स्टेजवर, सूत्रधार माईकवर. उत्तर फक्त टीमच्या जागेवरून.
- तीन फेऱ्या: बाप्पा आणि सण, मराठी सिनेमे, आणि शेवटी नातेवाईक किंवा खाद्यपदार्थ.
- वेळ: प्रत्येक डाव ६० सेकंद. मुलांच्या गटासाठी ९० सेकंद.
- परीक्षक: मंडळाचे दोन ज्येष्ठ कार्यकर्ते. त्यांचा निर्णय अंतिम.
- बक्षीस: विजेत्या टीमला आरतीचा मान किंवा बाप्पाचा प्रसाद पहिला. मुलांसाठी सहभागाचे प्रमाणपत्र.
प्रेक्षकांना सहभागी करायला प्रत्येक फेरीनंतर एक “प्रेक्षकांचा डाव” ठेवा. सूत्रधार एक कार्ड दाखवतो आणि मंडपात बसलेल्यांपैकी जो आधी हात वर करून बरोबर उत्तर देईल त्याला छोटे बक्षीस. यामुळे स्टेजवर नसलेले लोकही शेवटपर्यंत थांबतात.
कार्यक्रम संपल्यानंतर विजेत्या टीमचा फोटो बाप्पासमोर काढा. मंडळाच्या पुढच्या वर्षीच्या आठवणींच्या फलकावर तो फोटो हमखास जागा मिळवतो.
घरी खेळताना पाळायचे भान
- आरतीची वेळ सांभाळा: खेळ आरतीनंतरच, आरतीच्या वेळेत नाही.
- आदराने अभिनय: बाप्पा किंवा कोणत्याही देवाचा अभिनय करताना चेष्टा टाळा. प्रेमाने दाखवलेली सोंड आणि मोदक पुरेसे.
- मूर्तीसमोर धावपळ नको: खेळाची जागा मखरापासून थोडी दूर ठेवा. समया, निरांजन आणि फुलांची सजावट अभिनयाच्या जागेपासून सुरक्षित अंतरावर राहू द्या.
- विसर्जनाच्या दिवशी: त्या दिवशी सगळे दमलेले असतात. खेळ छोटा ठेवा, आणि शेवटचे कार्ड “गणपती बाप्पा मोरया, पुढच्या वर्षी लवकर या” याच भावनेने संपवा.
