የገና የተውኔት ጨዋታ: ለገና በዓል የቤተሰብ ቃላትና ሀሳቦች
የገና የተውኔት ጨዋታ ከበዓሉ ድግስ በኋላ መላው ቤተሰብ አብሮ የሚስቅበት ቀላል ጨዋታ ነው: አንድ ሰው እንደ «ገና ጨዋታ»፣ «የገና ከበሮ መጫወት»፣ «የገና ዛፍ» ወይም «ኮከብ በዛፍ ላይ ማድረግ» ያለውን ካርድ ሳይናገር ይተውናል፣ ቡድኑ ደግሞ በአንድ ደቂቃ ውስጥ ይገምታል። ካርዶቹን ለልጆችና ለአዋቂዎች በደረጃ ይክፈሉ።
የኢትዮጵያ ገና: ጨዋታው የሚገባበት ጊዜ
በኢትዮጵያ ገና ታህሳስ 29 ይከበራል፤ ይህም በአብዛኛው ዓመታት ጃንዋሪ 7 ላይ ይውላል። ብዙ ቤተሰቦች በዓሉን በረጅሙ የገና ጾም ይቀበላሉ፣ በዋዜማው ሌሊት ወደ ቤተ ክርስቲያን ይሄዳሉ፣ ጠዋት ደግሞ ጾሙን በድግስ ይፈታሉ። ከዚያ በኋላ ያለው ረጅም ቀን ዘመድ የሚጠያየቅበትና ልጆች የሚጫወቱበት ነው።
የተውኔት ጨዋታ በዚህ ቀን የሚገባባቸው ሶስት ተፈጥሯዊ ጊዜያት አሉ:
- ከምሳ በኋላ: ሆድ ሲጠግብና ሁሉም ሲያርፍ፣ ቁጭ ብሎ መገመት ቀላል ነው። ተዋናዩ ብቻ ይነሳል።
- በቡና ስነ ስርዓቱ መካከል: ጀበናው ሲፈላ ጥቂት ካርዶች ይጫወቱ፤ ሶስቱ ስኒዎች እስኪያልቁ ጨዋታውም ይቀጥላል።
- ማታ ዘመድ ሲሰበሰብ: ብዙ ሰው ሲኖር በቡድን የሚደረግ ውድድር ምሽቱን ያሞቀዋል።
ልጆች ከአያቶች ጋር፣ የአጎት ልጆች ከአክስቶች ጋር በአንድ ቡድን ሲጫወቱ ገና የትውልዶች መገናኛ ይሆናል።
የገና ባህል ካርዶች: ከገና ጨዋታ እስከ ላሊበላ
የኢትዮጵያ ገና የራሱ የሆኑ ልዩ ትዕይንቶች አሉት። እነዚህ ካርዶች ከየበዓላት ምድብ እና ከየገና ምድብ የተወሰዱ ናቸው:
| ካርድ | እንዴት እንደሚተወን |
|---|---|
| ገና ጨዋታ ገና | ጎንበስ ብሎ የተጣመመ ዱላ መያዝ፣ ሩሩን እየመቱ መሮጥ፣ ጎል ሲገባ መጨፈር |
| የገና ከበሮ መጫወት | ከበሮውን ከአንገት አንጠልጥሎ በመዳፍ በዜማ መምታት፣ ቀስ ብሎ መወዛወዝ |
| የገና ገብረ ልደት ጨዋታ | የበዓሉን ታሪክ በትንሽ ትዕይንት ማሳየት፣ ብዙ ተዋናዮች ሊያስፈልጉ ይችላሉ |
| የእኩለ ሌሊት ጸሎት | ሻማ ይዞ ቆሞ መፀለይ፣ ደጋግሞ ሰዓት መመልከት |
| ላሊበላ በገና | ከዓለት የተፈለፈለ ቤተ ክርስቲያንን በእጅ መሳል፣ ከብዙ ሰዎች ጋር ረጅም ጉዞ መሄድ |
| የልደት ግርግም | ህፃን በእቅፍ ማሳየት፣ ዙሪያውን በግና ላም እንዳሉ መጠቆም |
| ገና ልብስ ማድረግ | አዲስ ነጭ ልብስ ለብሶ መስታወት ፊት መዞር፣ ነጠላ ማጣፋት |
| መልአክ | እጅን እንደ ክንፍ በቀስታ ማርገብገብ፣ ከራስ በላይ ክብ መሳል |
«ገና ጨዋታ» ለትልልቆቹ በጣም ተወዳጅ ካርድ ነው፣ ምክንያቱም ብዙዎቹ በልጅነታቸው በገጠር ተጫውተውታል። አያቶች ሲተውኑት የልጅነት ታሪካቸውንም ያወራሉ፤ ይህ ደግሞ ከጨዋታው በላይ ውድ ነው።
የገና ድግስ ካርዶች: የበዓሉ ገበታ
ገና ያለ ድግስ አይታሰብም፤ ስለዚህ የምግብ ካርዶች ሁሉንም ያስቃሉ። ከየምግብ ምድብ እነዚህ ጥሩ ምሳሌዎች ናቸው:
- ዶሮ ወጥ ከቅቤ ጋር: ሽንኩርት እየከተፉ ማልቀስ፣ ድስት ማማሰል፣ እንቁላል መላጥ። ብዙ ደረጃ ስላለው ለአዋቂዎች ካርድ ነው።
- እንጀራ: በትልቅ ምጣድ ላይ ሊጥ በክብ ማፍሰስ፣ ክዳኑን መክደን።
- አዋዜ: ትንሽ መቅመስ፣ ከዚያ በቅመሙ ኃይል ፊትን ማጨማደድና አፍን ማራገብ።
- ሙልሙል ዳቦ: ሊጡን ማሸት፣ በክብ ቅርጽ ማዘጋጀት፣ ከዚያ ለልጆች ማካፈል።
- ዱለት: በጥንቃቄ መክተፍና በቃሪያ ማጣፈጥ።
ከምድቡ ውጭ ድፎ ዳቦ፣ ጥብስና የበዓል ቡና ማፍላት ለራስዎ ካርዶች የሚሆኑ ሀሳቦች ናቸው። ለአዋቂዎች ደግሞ «ከምሳ በኋላ እንቅልፍ» የሚለው የገና ካርድ አስቂኝ ምርጫ ነው፤ ተዋናዩ ሶፋ ላይ ቀስ ብሎ ሲያንቀላፋ ሁሉም ራሱን ያያል።
የገና ዛፍ፣ ኮከብና ሌሎች የዓለም የገና ምልክቶች
በከተማ ያሉ ብዙ ቤቶች፣ ሱቆችና ትምህርት ቤቶች በገና ሰሞን የገና ዛፍ ያቆማሉ። ልጆች እነዚህን ምልክቶች ከካርቱንና ከፊልም በደንብ ያውቋቸዋል:
| ደረጃ | ካርዶች |
|---|---|
| ቀላል | የገና ዛፍ፣ ኮከብ በዛፍ ላይ ማድረግ፣ የገና ካርድ፣ የገና ዘፈን፣ መልአክ |
| መካከለኛ | ገና ገበያ መሄድ፣ ገና ሌሊት መጠበቅ፣ ሚስጥራዊ አባ ገና፣ የተጠላለፉ የገና መብራቶች |
| አስቂኝ | አስቀያሚ የገና ሹራብ፣ እኩለ ሌሊት አሻንጉሊት መገጣጠም |
«የተጠላለፉ የገና መብራቶች» ብዙ ሳቅ ያመጣል: ተዋናዩ የተጠላለፈ ገመድ ለመፍታት ሲታገል፣ ሲበሳጭና በመጨረሻ ራሱ ሲጠላለፍበት ሁሉም ያውቀዋል። «ገና ሌሊት መጠበቅ» ደግሞ ሰዓትን ደጋግሞ በመመልከትና በትዕግስት ማጣት እግርን በመነቅነቅ ይታያል።
የታህሳስ ሌሊቶች በደጋው አካባቢ ቀዝቃዛ ስለሆኑ ከክረምት ካርዶች እንደ «በብርድ መንቀጥቀጥ»፣ «እሳት ማንደድ» እና «ትንፋሽ እንደ ጭስ» ያሉ ካርዶችም በዚህ ምሽት ይስማማሉ።
ለልጆችና ለአዋቂዎች ካርዶችን እንዴት ይከፍላሉ?
በገና ቀን የሚሰበሰበው ቤተሰብ ከትንሽ ልጅ እስከ አያት ድረስ ይደርሳል። ሁሉም እኩል እንዲደሰት ካርዶቹን በሁለት ሳህን ይክፈሉ:
- የልጆች ሳህን: የገና ዛፍ፣ መልአክ፣ ኮከብ፣ እንጀራ፣ ከበሮ፣ ገና ልብስ ማድረግ። አንድ ወይም ሁለት ቃል ያላቸውና በአንድ እንቅስቃሴ የሚታዩ ካርዶች።
- የአዋቂዎች ሳህን: የገና ገብረ ልደት ጨዋታ፣ ላሊበላ በገና፣ ዶሮ ወጥ ከቅቤ ጋር፣ የእኩለ ሌሊት ጸሎት። ታሪክ ወይም ብዙ ደረጃ ያላቸው ካርዶች።
ትንሹ ልጅ ተራው ሲደርስ ከልጆች ሳህን ይመዝዛል፣ ትልቁ ሰው ደግሞ ከአዋቂዎች ሳህን። ነጥቡ ግን አንድ አይነት ነው። ለተደባለቀ ዕድሜ ተጨማሪ ሀሳቦችን በየቤተሰብ የተውኔት ጨዋታ ገጽ ላይ ያገኛሉ።
ከገና እስከ ጥምቀት: ጨዋታውን ማስቀጠል
ገና ካለፈ ከጥቂት ቀናት በኋላ ጥር 11 ጥምቀት ይከበራል፤ ብዙ ቤተሰቦች ይህንን ጊዜ እንደ አንድ ረጅም የበዓል ሰሞን ያዩታል። በገና ያዘጋጇቸውን ካርዶች አይጣሉ፤ ጥቂት የጥምቀት ካርዶችን ጨምረው ለሚቀጥለው የቤተሰብ ስብሰባ ያስቀምጧቸው:
- የጥምቀት ታቦት ማውጣት: በዝግታና በክብር እየተራመዱ ከራስ በላይ የተሸከሙትን ነገር ማሳየት፣ ዙሪያውን ዝማሬ እንዳለ ማጨብጨብ።
- በውሃ መረጨት: ዓይንን ጨፍኖ ፊትን ወደ ላይ ማቅረብ፣ ከዚያ በድንገት ቀዝቃዛ ውሃ እንደነካዎት መሳቅ።
- አዲስ ልብስ ለብሶ ወደ ሜዳ መሄድ: ነጠላ ማስተካከል፣ ከጓደኞች ጋር በደስታ መራመድ።
በዚህ መንገድ አንድ ጊዜ የተሰራ የካርድ ስብስብ ለሁለት በዓላት ያገለግላል፣ ልጆችም ሁለቱን በዓላት እያነፃፀሩ ይማራሉ።
የገና የተውኔት ጨዋታ ምሽት ዕቅድ በአምስት ደረጃ
- ካርዶቹን ከበዓሉ በፊት ያዘጋጁ: በዋዜማው ልጆች ካርዶቹን በአማርኛ ፊደል እንዲፅፉ ያድርጉ፤ እነሱም የበዓሉ ዝግጅት አካል ይሆናሉ።
- ሁለት ቡድን ይመስርቱ: ለምሳሌ «የአባት ወገን» እና «የእናት ወገን»፣ ወይም ዕድሜን ደባልቀው። እያንዳንዱ ቡድን ቢያንስ አንድ ትልቅ ሰውና አንድ ልጅ ቢኖረው ፉክክሩ ፍትሃዊ ይሆናል።
- ሰዓቱን ይወስኑ: ለአዋቂዎች 60 ሰከንድ፣ ለትናንሽ ልጆች እስከ 90 ሰከንድ።
- ሶስት ዙር ይጫወቱ: የባህል ዙር፣ የድግስ ዙርና የዓለም የገና ምልክቶች ዙር።
- በበዓል ስሜት ይዝጉ: አሸናፊው ቡድን የመጀመሪያውን የበዓል ዳቦ ቁራሽ ይቀበላል ወይም ለሚቀጥለው ዓመት ጨዋታ ካርዶቹን የመምረጥ መብት ያገኛል።
ካርድ ለመፃፍ ጊዜ ካጡ ዝግጁ ምድቦችን በድረ ገጹ ላይ በነፃ መጫወት ይችላሉ፤ አንድ ስልክ ብቻ በቂ ነው። መልካም በዓል!
